بیایید یک صندلی راحت پیدا کنیم، یک فنجان چای داغ بریزیم و به اواخر قرن نوزدهم در انگلستان سفر کنیم. میخواهیم داستان زنی را مرور کنیم که بیشتر از هر انسان دیگری در تاریخ، آدم کشته است! البته روی کاغذ.
آگاتا کریستی فقط یک نویسنده نبود؛ زندگی خودش به اندازه یکی از رمانهای هرکول پوآرو پر از فراز و نشیب، رازهای سر به مهر و سفرهای عجیب بود. آمادهاید دفتر زندگی این بانوی شگفتانگیز را ورق بزنیم؟
فصل اول: کودکی در تورکی؛ دختری که نباید میخواند!
در ۱۵ سپتامبر ۱۸۹۰، در شهر ساحلی و زیبای «تورکی» در جنوب غربی انگلستان، دختری به نام آگاتا مری کلاریسا میلر به دنیا آمد. خانواده او نسبتاً مرفه بودند. پدرش «فردریک» یک آمریکایی خوشگذران و مادرش «کلارا» یک زن انگلیسی با عقاید بسیار عجیب و غریب بود.
باور میکنید کلارا معتقد بود خواندن برای چشم و مغز بچهها مضر است؟ او اصرار داشت که آگاتا نباید تا ۸ سالگی خواندن یاد بگیرد و اصلاً او را به مدرسه نفرستاد! اما آگاتای کوچک که به شدت کنجکاو بود، خودش از روی کتابهای داستان در ۵ سالگی خواندن را یاد گرفت.
فصل دوم: رویای خوانندگی و شرطبندی با خواهر
آگاتا در نوجوانی به پاریس رفت تا موسیقی و خوانندگی اپرا بخواند. او صدای خوبی داشت اما یک مشکل بزرگ داشت: ترس از صحنه! او به قدری خجالتی بود که نمیتوانست جلوی جمعیت اجرا کند، پس رویای موسیقی را کنار گذاشت.
خواهر بزرگترش، «مج»، همیشه داستانهای معمایی میخواند. یک روز مج به آگاتا گفت:
“شرط میبندم تو هرگز نمیتونی یک داستان کارآگاهی خوب بنویسی که خواننده نتونه قاتل رو حدس بزنه!”
آگاتا این شرط را پذیرفت، اما سالها طول کشید تا آن را عملی کند.
فصل سوم: جنگ، سموم و تولد یک مرد بلژیکی
در طول جنگ جهانی اول، آگاتا به عنوان پرستار داوطلب و سپس در بخش داروخانه مشغول به کار شد. اینجا نقطه عطف زندگی آگاتا بود! او با انواع مواد شیمیایی و سموم آشنا شد. او یاد گرفت که استریکنین چه بر سر بدن میآورد و آرسنیک چطور عمل میکند. این دانش پزشکی بعدها او را به دقیقترین نویسنده جنایی تبدیل کرد.
در همین روزها بود که ایده یک کارآگاه قدکوتاه، وسواسی، با سبیلهای تابداده به ذهنش رسید: هرکول پوآرو. او اولین کتابش یعنی «ماجرای اسرارآمیز در استایلز» را نوشت. شش ناشر کتاب را رد کردند! اما بالاخره در سال ۱۹۲۰ چاپ شد و شرط را از خواهرش برد.
فصل چهارم: سال تاریک ۱۹۲۶ و معمای گم شدن آگاتا
در سال ۱۹۲۶ مادر آگاتا فوت کرد و همسرش (آرچیبالد کریستی) از او تقاضای طلاق کرد تا با زن دیگری ازدواج کند. آگاتا در هم شکست.
در شب ۳ دسامبر ۱۹۲۶، ماشین او در کنار یک معدن پیدا شد، اما از آگاتا خبری نبود! روزنامهها تیتر زدند: «خالق پوآرو گم شد!» بیش از هزار پلیس و هزاران داوطلب به دنبال او گشتند. ۱۱ روز بعد، او را در هتلی پیدا کردند. او با نام جعلی اتاق گرفته بود! آگاتا ادعا کرد که بر اثر شوک دچار فراموشی شده است و تا آخر عمرش درباره این ۱۱ روز حرفی نزد.
فصل پنجم: خلق خانم مارپل و خستگی از پوآرو!
آگاتا پس از ازدواج دومش با یک باستانشناس به نام مکس مالووان، سفرهای زیادی به خاورمیانه کرد. او در سال ۱۹۳۰ شخصیت جین مارپل (خانم مارپل) را خلق کرد؛ پیرزنی که از روی مادربزرگ خودش الهام گرفته بود.
جالب است بدانید آگاتا در سالهای آخر عمرش به شدت از هرکول پوآرو متنفر شده بود! او در نامههایش پوآرو را «یک کوتوله خودمحور» مینامید! اما چون مردم عاشق پوآرو بودند، به نوشتن درباره او ادامه داد.
پایان راهِ ملکه
آگاتا کریستی با فروش بیش از ۲ میلیارد نسخه از کتابهایش، بالاترین نشان افتخار بریتانیا را از ملکه الیزابت دریافت کرد و در سال ۱۹۷۶، در سن ۸۵ سالگی درگذشت.
آثار آگاتا کریستی: از شاهکارها تا لیست کامل
الف) شاهکارها و آثار مشهور (پیشنهاد برای شروع)
اگر تا به حال از آگاتا کریستی چیزی نخواندهاید، این ۵ شاهکار بهترین نقطه شروع هستند:
- سپس هیچکدام باقی نماندند (ده بچه زنگی) – ۱۹۳۹: پرفروشترین رمان معمایی تاریخ. داستان ۱۰ غریبه که در یک جزیره گیر میافتند و یکییکی به قتل میرسند.
- قتل در قطار سریعالسیر شرق – ۱۹۳۴: یکی از پیچیدهترین پروندههای پوآرو در قطاری که در برف گیر کرده است؛ جایی که همه مسافران مظنون هستند.
- قتل راجر آکروید – ۱۹۲۶: رمانی با یک پایانبندی به شدت شوکهکننده که قواعد ژانر جنایی را برای همیشه تغییر داد.
- مرگ در رود نیل – ۱۹۳۷: یک مثلث عشقی مرگبار در یک کشتی تفریحی در مصر با حضور هرکول پوآرو.
- تلهموش (نمایشنامه) – ۱۹۵۲: رکوردار طولانیترین اجرای تئاتر در تاریخ جهان که از زمان نگارش تا به امروز به طور پیوسته در لندن روی صحنه میرود.
ب) کتابشناسی جامع: لیست کامل رمانها به تفکیک
۱. رمانهای هرکول پوآرو (Hercule Poirot) – ۳۳ رمان
- ماجرای اسرارآمیز در استایلز (۱۹۲۰)
- قتل در زمین گلف (۱۹۲۳)
- قتل راجر آکروید (۱۹۲۶)
- چهار قدرت بزرگ (۱۹۲۷)
- راز قطار آبی (۱۹۲۸)
- خطر در خانه آخر (۱۹۳۲)
- مرگ لرد ادجور (۱۹۳۳)
- قتل در قطار سریعالسیر شرق (۱۹۳۴)
- تراژدی در سه پرده (۱۹۳۴)
- مرگ در میان ابرها (۱۹۳۵)
- قتلهای ایبیسی (۱۹۳۶)
- قتل در بینالنهرین (۱۹۳۶)
- ورقها روی میز (۱۹۳۶)
- شاهد لال (۱۹۳۷)
- مرگ در رود نیل (۱۹۳۷)
- ملاقات با مرگ (۱۹۳۸)
- کریسمس هرکول پوآرو (۱۹۳۸)
- سرو غمگین (۱۹۴۰)
- یک، دو، کفشت را ببند (۱۹۴۰)
- شیطان زیر آفتاب (۱۹۴۱)
- پنج خوک کوچک (۱۹۴۲)
- گودال (۱۹۴۶)
- موجسواری (۱۹۴۸)
- مرگ خانم مکگینتی (۱۹۵۲)
- پس از تشییع جنازه (۱۹۵۳)
- قتل در خوابگاه دانشجویان (۱۹۵۵)
- حماقت مرد مرده (۱۹۵۶)
- گربه در میان کبوتران (۱۹۵۹)
- ساعتها (۱۹۶۳)
- دختر سوم (۱۹۶۶)
- جشن هالووین (۱۹۶۹)
- فیلها به یاد میآورند (۱۹۷۲)
- پرده: آخرین پرونده پوآرو (۱۹۷۵)
۲. رمانهای خانم مارپل (Miss Marple) – ۱۲ رمان
- قتل در خانه کشیش (۱۹۳۰)
- جسدی در کتابخانه (۱۹۴۲)
- انگشت متحرک (۱۹۴۳)
- اعلام یک قتل (۱۹۵۰)
- قتل با آینه (۱۹۵۲)
- جیب پر از چاودار (۱۹۵۳)
- قطار ۴:۵۰ از پدینگتون (۱۹۵۷)
- آیینه سرتاسر ترک برداشت (۱۹۶۲)
- معمای کارائیب (۱۹۶۴)
- در هتل برترام (۱۹۶۵)
- نمسیس (۱۹۷۱)
- جنایت خفته (۱۹۷۶)
۳. رمانهای تامی و تاپنس (Tommy and Tuppence) – ۴ رمان
- دشمن پنهان (۱۹۲۲)
- ان یا ام؟ (N or M) (۱۹۴۱)
- با خارش انگشتانم (۱۹۶۸)
- دروازه سرنوشت (۱۹۷۳)
۴. بازرس بتل (Superintendent Battle) – ۵ رمان
- راز دودکشها (۱۹۲۵)
- معمای دايل هاوس (۱۹۲۹)
- قتل آسان است (۱۹۳۹)
- به سوی صفر (۱۹۴۴)
- ورقها روی میز (۱۹۳۶ – مشترک با پوآرو)
۵. رمانهای مستقل و بدون کارآگاه ثابت – ۱۴ رمان
- مردی در لباس قهوهای (۱۹۲۴)
- معمای سیتافورد (۱۹۳۱)
- چرا از ایوانز نخواستند؟ (۱۹۳۴)
- سپس هیچکدام باقی نماندند (ده بچه زنگی) (۱۹۳۹)
- زهر هلاهل (۱۹۴۴)
- زهر در پایان میآید (۱۹۴۴) – تنها رمان تاریخی او در مصر باستان
- خانه کج (۱۹۴۹)
- آنها به بغداد آمدند (۱۹۵۱)
- مقصدی نامعلوم (۱۹۵۴)
- مصیبت بیگناهی (۱۹۵۸)
- اسب کُرنگ (۱۹۶۱)
- شب بیپایان (۱۹۶۷)
- مسافر فرانکفورت (۱۹۷۰)
۶. رمانهای روانشناختی/عاشقانه با نام مستعار «مری وستماکوت» – ۶ رمان
آگاتا کریستی این آثار را مخفیانه و برای رهایی از فضای قتل و جنایت نوشت:
- نان غول (۱۹۳۰)
- پرتره ناتمام (۱۹۳۴)
- غایب در بهار (۱۹۴۴)
- گل سرخ و درخت سرخدار (۱۹۴۸)
- دختر، دختر است (۱۹۵۲)
- بار (۱۹۵۶)
۷. مجموعههای داستان کوتاه
آگاتا کریستی داستانهای کوتاه بسیاری نوشت که در قالب مجموعههای زیر (نسخههای اصلی بریتانیایی و چند نسخه مهم آمریکایی) منتشر شدند:
- پوآرو تحقیق میکند (۱۹۲۴) – با حضور پوآرو
- شرکای جرم (۱۹۲۹) – با حضور تامی و تاپنس
- آقای کوین معمایی (۱۹۳۰) – معرفی هارلی کوین
- سیزده معما (۱۹۳۲) – با حضور خانم مارپل
- سگ مرگ (۱۹۳۳) – مجموعه داستانهای ماوراءالطبیعه و معمایی
- معمای لیسترلدیل (۱۹۳۴)
- پارکر پاین تحقیق میکند (۱۹۳۴) – معرفی پارکر پاین
- قتل در کوچهپسکوچهها (۱۹۳۷) – با حضور پوآرو
- راز رگاتا و داستانهای دیگر (۱۹۳۹)
- کارهای هرکول (۱۹۴۷) – ۱۲ داستان کوتاه با الهام از اساطیر یونان با حضور پوآرو
- شاهد برای تعقیب و داستانهای دیگر (۱۹۴۸)
- سه موش کور و داستانهای دیگر (۱۹۵۰)
- سگ توسریخور و داستانهای دیگر (۱۹۵۱)
- ماجرای پودینگ کریسمس (۱۹۶۰) – با حضور پوآرو و مارپل
- گناه مضاعف و داستانهای دیگر (۱۹۶۱)
- ستارهای بر فراز بیتاللحم (۱۹۶۵) – مجموعه داستان و شعر با مضمون مذهبی و کودکان
- توپ طلایی و داستانهای دیگر (۱۹۷۱)
- پروندههای اولیه پوآرو (۱۹۷۴)
- آخرین پروندههای خانم مارپل و دو داستان دیگر (۱۹۷۹)
- مشکل در خلیج پولنسا و داستانهای دیگر (۱۹۹۱)
- تا زمانی که نور باقی است (۱۹۹۷)
۸. نمایشنامهها (اورجینال و اقتباسی توسط خود نویسنده)
آگاتا کریستی بسیاری از رمانهایش را خودش برای صحنه تئاتر اقتباس کرد و نمایشنامههای کاملاً مستقلی هم نوشت:
- قهوه سیاه (۱۹۳۰) – نمایشنامه اورجینال با حضور پوآرو
- سپس هیچکدام باقی نماندند (۱۹۴۳) – اقتباس از رمان خودش با پایانی متفاوت
- ملاقات با مرگ (۱۹۴۵) – اقتباس از رمان خودش
- قتل روی نیل / افق پنهان (۱۹۴۶) – اقتباس از مرگ در رود نیل
- گودال (۱۹۵۱) – اقتباس از رمان خودش
- تلهموش (۱۹۵۲) – رکورددار طولانیترین اجرای تاریخ تئاتر جهان
- شاهد برای تعقیب (۱۹۵۳) – اقتباس از داستان کوتاه خودش
- تار عنکبوت (۱۹۵۴) – نمایشنامه اورجینال
- به سوی صفر (۱۹۵۶) – اقتباس از رمان خودش به همراه جرالد ورنر
- حکم (۱۹۵۸) – نمایشنامه اورجینال
- مهمان ناخوانده (۱۹۵۸) – نمایشنامه اورجینال
- بازگشت به سوی قتل (۱۹۶۰) – اقتباس از رمان پنج خوک کوچک
- قانون سه (۱۹۶۲) – مجموعه سه نمایشنامه تکپردهای
- سه کمانچهزن (۱۹۷۱) – نمایشنامه اورجینال
- آخناتون (۱۹۷۳) – نمایشنامه تاریخی درباره فرعون مصر (نوشته شده در ۱۹۳۷)
آگاتا کریستی در قاب سینما و تلویزیون
آثار آگاتا کریستی بیش از هر نویسنده دیگری در ژانر جنایی مورد اقتباس قرار گرفتهاند. در اینجا به ماندگارترین این آثار اشاره میکنیم:
- سریال پوآرو (Agatha Christie’s Poirot): این سریال در ۱۳ فصل، تمام داستانهای پوآرو را با نقشآفرینی بینظیر و تکرارنشدنی دیوید سوشی به تصویر کشید. برای اکثر طرفداران، دیوید سوشی خودِ پوآرو است!
- سریال خانم مارپل (Miss Marple): با وجود بازیگران مختلف در این نقش، اقتباس شبکه BBC (۱۹۸۴-۱۹۹۲) با بازی جوان هیکسون کلاسیکترین و وفادارترین نسخه محسوب میشود. جالب است بدانید خود آگاتا کریستی سالها قبل پس از دیدن یک تئاتر از هیکسون، در یادداشتی به او گفته بود: «امیدوارم روزی نقش مارپلِ عزیز مرا بازی کنی!»
- شاهکارهای کلاسیک سینما:
- فیلم شاهد برای تعقیب (۱۹۵۷) به کارگردانی بیلی وایلدر؛ یک شاهکار دادگاهی با پایانی میخکوبکننده.
- فیلم قتل در قطار سریعالسیر شرق (۱۹۷۴) به کارگردانی سیدنی لومت با بازی آلبرت فینی (در نقش پوآرو) که نامزد ۶ جایزه اسکار شد.
- فیلم مرگ در رود نیل (۱۹۷۸) با بازی پیتر اوستینوف که چهرهای متفاوت از پوآرو به نمایش گذاشت.
- اقتباسهای مدرن سینمایی: فیلمهای پرخرج سالهای اخیر به کارگردانی و بازی کنت برانا در نقش هرکول پوآرو که شامل قتل در قطار سریعالسیر شرق (۲۰۱۷)، مرگ در رود نیل (۲۰۲۲) و یک تسخیر در ونیز (۲۰۲۳) میشود.
- مینیسریالهای درخشان BBC: مینیسریال سه قسمتی «سپس هیچکدام باقی نماندند» (۲۰۱۵) که فضایی به شدت تاریک، وفادارانه و جذاب دارد و دیدن آن قویاً پیشنهاد میشود.
آگاتا کریستی در دنیای نمایشهای رادیویی
خبر خوب برای علاقهمندان به پادکست و کتابهای صوتی این است که لذت بردن از آثار ملکه جنایت محدود به خواندن کتاب یا تماشای فیلم نیست. شما میتوانید با جستوجو در پایگاه ایرانصدا، اقتباسهای بسیار زیبایی از آثار این نویسنده بزرگ را به شکل نمایشهای رادیویی بیابید. شنیدن این معماها با صداپیشگی و فضاسازی هنرمندان ایرانی، لطف و هیجان خاص خودش را دارد.
شما برای ما بنویسید
اگر قرار باشد فقط یک کتاب از آگاتا کریستی را برای خواندن به کسی پیشنهاد بدهید، آن کتاب کدام است؟ در بخش کامنتها نام کتاب محبوبتان را بنویسید و به ما بگویید چرا این اثر را انتخاب کردهاید.
من «علی» هستم، ۲۵ ساله. اینجا کافه علی است و من پشت پیشخوانِ این کافهی دیجیتال نشستهام. روزها درگیرِ یادگیری و کشف چیزهای تازهام و شبها در دنیای تاریک و پرتعلیقِ کتابها و فیلمهای جنایی غرق میشوم. به قدرت کلمات ایمان دارم و مینویسم تا بمانم. اگر اهل معما، داستان، موسیقیِ خوب و یک گپوگفتِ طولانی هستی، یک صندلی خالی همیشه اینجا برایت هست.